Ooit een kracht voor dekolonisatie en Afrikaanse trots, is het kroonjuweel van het Afrikaanse voetbal, de AFCON, steeds meer afhankelijk geworden van lokale autocraten en Europese belangen.
Michel Nkuka Mboladinga, een bekende superfan van de Democratische Republiek Congo, brengt een eerbetoon aan Patrice Lumumba, de voormalige Congolese premier en onafhankelijkheidsheld die in 1961 werd vermoord.
Toen de Algerijnse spits Mohamed Amoura in de laatste seconden van de verlenging van de Afrika Cup 2025 de winnende treffer scoorde en de Democratische Republiek Congo uit het toernooi elimineerde, strooide hij nog wat zout in de wonden van de Congolese fans met een gebaar naar hen in het stadion.
Na het scoren vierde Amoura zijn doelpunt door een stijve, rechtopstaande houding aan te nemen – een gebaar dat is geïnterpreteerd als een bespotting van Michel Nkuka Mboladinga, een bekende superfan van de DR Congo die erom bekend staat dat hij tijdens wedstrijden roerloos blijft staan.
Zijn pose is een eerbetoon aan Patrice Lumumba, de voormalige Congolese premier en onafhankelijkheidsheld die in 1961 werd vermoord en dit bericht is onder meer een gastbijdrage van Karim Zidan, de beheerder van mijn favoriete sportnieuwsbrief, Sports Politika en wij moedigen u van harte aan om u te abonneren en Karims werk te steunen, aangezien hij de duistere machinaties blijft onthullen die sport steeds meer tot een geopolitiek instrument maken.
Lumumba was een revolutionaire onafhankelijkheidsleider en pan-Afrikanist die een belangrijke rol speelde in de overgang van Congo van een Belgische kolonie naar een onafhankelijke staat en hij werd de eerste gekozen premier van Congo, maar kreeg onmiddellijk te maken met een ineenstorting van de orde en uiteindelijk een staatsgreep.
Hij werd in januari 1961 vermoord door Congolese soldaten onder Belgisch toezicht, met aanzienlijke betrokkenheid en planning van België en stilzwijgende goedkeuring van de Verenigde Staten, die hem als een bedreiging voor de Koude Oorlog zagen en op een gegeven moment had de CIA zijn moord beraamd, inclusief plannen zoals vergiftigde tandpasta.
Ondanks zijn tragische dood werd Lumumba herinnerd als een vaandeldrager van de dekolonisatie en de Afrikaanse bevrijding, en als een waarschuwend voorbeeld van de offers die nodig zijn om de westerse overheersers uit te dagen. Toen Amoura, een mede-Afrikaan én Arabier, de nationale held van de Democratische Republiek Congo bespotte, werd dat dan ook als respectloos beschouwd.
Hij heeft zich sindsdien verontschuldigd en verklaard dat hij de betekenis van de pose van de superfan niet begreep en niettemin is het een herinnering aan het diepe politieke trauma dat door de aderen van Afrika stroomt en hoe dat onvermijdelijk tot uiting komt op het voetbalveld.
Toen de Africa Cup of Nations in 1957 voor het eerst werd gehouden, was het inherent een politieke gebeurtenis en in juni 1956, in de marge van het FIFA-congres in Lissabon, ontmoette Egypte vertegenwoordigers uit Soedan, Zuid-Afrika en Ethiopië om een plan te smeden voor de oprichting van de Confederation of African Football (CAF), de overkoepelende organisatie voor voetbal in Afrika.
De organisatie was een prioriteit voor de charismatische Egyptische militaire leider Gamal Abdel Nasser, wiens “Vrije Officieren”-beweging in 1952 een einde had gemaakt aan de Britse koloniale overheersing van Egypte en Nasser beschouwde de CAF en het daaropvolgende AFCON-toernooi als een krachtig propagandamiddel dat zou helpen Afrikaanse naties te verenigen tegen hun koloniale heersers.
In 1957 werd de eerste Africa Cup of Nations (AFCON) gehouden in Khartoem, Soedan. Er was geen kwalificatieprocedure; het toernooi bestond uitsluitend uit de vier oprichtende leden van de Confederation of African Football (CAF): Egypte, Soedan, Ethiopië en Zuid-Afrika.
Zuid-Afrika werd gediskwalificeerd omdat het land, in overeenstemming met zijn apartheidsbeleid, erop stond een volledig blanke selectie op te stellen.
Deze beslissing gaf Ethiopië een bye en plaatste zich direct voor de finale en daardoor werden er slechts twee wedstrijden gespeeld, Egypte werd de eerste continentale kampioen na gastland Soedan met 2-1 te hebben verslagen in de halve finale en Ethiopië met 4-0 in de finale.
De overwinning van Egypte betekende veel meer dan alleen nationale trots. Het land was net hersteld van de Suezkanaalcrisis, waarbij Britse en Franse troepen – in samenwerking met Israël – Egypte waren binnengevallen om hun belangen in het recent genationaliseerde kanaal te beschermen.
De daaropvolgende internationale tegenreactie dwong Egypte tot een vernederende terugtrekking, wat Groot-Brittannië een zware klap toebracht aan zijn legitimiteit en wereldwijde status en een van de laatste spijkers in de doodskist van zijn imperialistische ambities betekende.
Het feit dat Egypte – net vrij en onafhankelijk – de eerste editie van het toernooi, dat zo nauw verbonden was met de dekolonisatie, had gewonnen, werd een krachtig symbool voor een opkomend Afrikaans continent.
Egypte heeft sindsdien geschiedenis geschreven op de Afrika Cup. Het meest bevolkte land van de Arabische wereld heeft het toernooi een recordaantal van zeven keer gewonnen, waaronder drie opeenvolgende overwinningen in 2006, 2008 en 2010.
Het land is er echter niet in geslaagd zijn vroegere glorie te herwinnen sinds de Arabische Lente van 2011, hetzelfde jaar waarin Salah zijn debuut maakte in het nationale elftal. Sindsdien heeft Egypte twee keer de finale bereikt (2017 en 2021).
In de Afrika Cup van 2021 was het team van Salah dicht bij de winst, maar verloor uiteindelijk na een penaltyreeks van Senegal, het team van Sadio Mané en ondanks het verlies was het de beste prestatie van Egypte in jaren en in 2018 werd Egypte uitgeschakeld op het WK zonder ook maar één wedstrijd te winnen.
Het jaar daarop organiseerde Egypte de Afrika Cup, maar wist de kwartfinales niet te bereiken in een toernooi dat geteisterd werd door schandalen, waaronder beschuldigingen van seksuele intimidatie aan het adres van Salahs teamgenoot Amr Warda.
Hoewel Egypte niet meer zo succesvol is als vroeger op het continent, hebben talloze andere Afrikaanse landen geprobeerd het sportieve en politieke succes van Egypte op de Afrika Cup te evenaren en in de loop der decennia hebben talloze Afrikaanse leiders de Afrika Cup gebruikt als instrument voor propaganda en zelfverheerlijking.
Onder hen was Mobutu Sese Seko, de beruchte Congolese dictator wiens staatsgreep uiteindelijk leidde tot de executie van Lumumba en Seko herdoopte de Democratische Republiek Congo tot Zaïre en vestigde een gewelddadige kleptocratie, waarbij hij een grotesk persoonlijk fortuin vergaarde ten koste van zijn verarmde bevolking en Seko was geobsedeerd door het idee om van Zaïre een sportieve grootmacht te maken.
Hij organiseerde de editie van 1974 van het Afrikaanse bokstoernooi en gaf veel geld uit aan infrastructuur ter ondersteuning van het evenement en het nationale team, Zaïre won het toernooi, hoewel ze dat jaar dramatisch slecht presteerden op het WK. Seko organiseerde later het evenement ‘Rumble in the Jungle’, waarin Muhammad Ali het opnam tegen George Foreman voor het wereldkampioenschap zwaargewicht.
Het was destijds een van de meest bekeken televisie-evenementen en brak talloze records.
Seko was niet de enige dictator die profiteerde van het prestige van de Afrika Cup. Het Libië van Muammar Gaddafi organiseerde het evenement in 1982, terwijl het Egypte van Hosni Mubarak het toernooi vier keer won tijdens zijn bewind en in 2012 organiseerde Equatoriaal-Guinea het evenement, wat diende als een internationale poging om het imago op te poetsen van een van ’s werelds langst regerende dictators, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo.
Marokko, de meest recente gastheer van de Afrika Cup, heeft ook de nodige controverse veroorzaakt. Het land, dat wordt geregeerd door een islamitische monarchie die sinds 1631 aan de macht is en beweert af te stammen van de profeet Mohammed, heeft fors geïnvesteerd in de voorbereiding op de Afrika Cup van 2026 en het WK van 2030.
Deze uitgaven leidden tot een reeks protesten van jongeren, die aanzienlijke verbeteringen eisten in het openbaar onderwijs en de gezondheidszorg, en kritiek uitten op de overheidsuitgaven aan voetbaltoernooien en na de protesten introduceerde de Marokkaanse regering een reeks hervormingen die bedoeld waren om de politieke participatie te vergroten en de sociale voorzieningen te verbeteren.
Marokko is ook verwikkeld in een langlopend conflict met de Westelijke Sahara, een woestijngebied dat Marokko annexeerde na het vertrek van Spanje in 1975. De Sahrawi, een inheemse bevolkingsgroep uit de regio, blijven streven naar onafhankelijkheid, iets wat Marokko resoluut weigert. Marokko beheert ongeveer 80% van het betwiste gebied, inclusief grondstofrijke gebieden met fosfaten en visgronden.
Marokko heeft ook een verslechterende relatie met buurland Algerije, dat beweert dat Marokko fosfaat wint op Algerijns grondgebied. De grens tussen de twee landen is sinds 1994 gesloten, wat de zaken bemoeilijkt voor Algerijnse voetbalfans die het toernooi willen bijwonen. Sahrawi-vrouwen dragen de vlaggen van de Sahrawi Arabische Democratische Republiek de definitieve klap voor de afwijking van de dekolonisatie-roots van de Afrika Cup kwam op de avond voor de editie van 2025, toen CAF-voorzitter Patrice Motsepe aankondigde dat het toernooi voortaan om de vier jaar in plaats van om de twee jaar zou plaatsvinden.
Bij de aankondiging werd Motsepe geflankeerd door FIFA-secretaris-generaal Mattias Grafström, een subtiele bevestiging dat de beslissing sterk beïnvloed was door de Europese grootmachten FIFA en UEFA, die het verschrikkelijk vonden dat clubs enkele van hun meest prominente Afrikaanse spelers midden in het seizoen moesten laten gaan om aan het toernooi deel te nemen.
Afrikanen die op het continent wonen, hebben zelden de kans gehad om hun sterspelers in het echt te zien spelen. De tweejaarlijkse Africa Cup of Nations (AFCON) was een van de weinige gelegenheden waarbij die ambitie werkelijkheid werd. De meeste van Afrika’s topvoetballers spelen in Europa, in enkele van ’s werelds meest lucratieve competities in Engeland, Frankrijk en Duitsland.
Toch vonden de Europese voetbalautoriteiten zelfs deze regeling onredelijk en oefenden ze druk uit op de Confederation of African Football (CAF) om de toernooicyclus te verlengen tot vier jaar en je zou kunnen stellen dat de toenemende ondergeschiktheid van de AFCON aan Europese belangen neerkomt op een herkolonisatie van het Afrikaanse voetbal.
Wat begon als een nationalistisch en pan-Afrikaans project is, in deze visie, gedegenereerd tot een evenement van de tweede rang dat steeds meer wordt gevormd door krachten buiten Afrika’s controle.
